Psychoterapia pozytywna to nurt psychoterapii i podejście do zdrowia psychicznego, które koncentruje się nie tylko na redukowaniu objawów i cierpienia, ale także na rozwijaniu dobrostanu, zasobów oraz mocnych stron człowieka. Jej początki wiążą się przede wszystkim z pracą Nossrata Peseschkiana, który stworzył ten kierunek pod koniec lat 60. XX wieku w Niemczech.
Peseschkian był psychiatrą, neurologiem i psychoterapeutą. Urodził się w Iranie, a następnie wyemigrował do Niemiec, gdzie prowadził praktykę kliniczną i działalność naukową. Zauważył, że klasyczne podejścia psychoterapeutyczne skupiają się głównie na problemach, deficytach i zaburzeniach. Zaproponował więc model bardziej zorientowany na potencjale człowieka, jego zdolnościach adaptacyjnych i możliwościach rozwoju.
Tworzona przez niego psychoterapia pozytywna opierała się na założeniu, że każdy człowiek posiada zasoby psychiczne, które mogą pomóc mu radzić sobie z kryzysami i trudnościami. Ważnym elementem tego podejścia było także spojrzenie międzykulturowe – Peseschkian łączył zachodnie rozumienie psychoterapii z inspiracjami płynącymi z filozofii i tradycji Wschodu. W swojej pracy często wykorzystywał metafory, przypowieści i krótkie historie mające pomagać pacjentom spojrzeć na swoje problemy z nowej perspektywy. W kolejnych dekadach nurt ten rozwijał się w Europie i na świecie.
Psychoterapia pozytywna została również uznana przez Światową Radę Psychoterapii jako odrębny nurt psychoterapeutyczny. Warto zaznaczyć, że psychoterapia pozytywna Peseschkiana nie jest tym samym co psychologia pozytywna rozwijana przez Martina Seligmana. Oba podejścia łączy zainteresowanie dobrostanem i zasobami człowieka, jednak psychoterapia pozytywna jest pełnym modelem terapeutycznym wykorzystywanym w pracy klinicznej, podczas gdy psychologia pozytywna skupia się na badaniach nad szczęściem, sensem życia i dobrostanem psychicznym. Obecnie psychoterapia pozytywna jest stosowana zarówno w pracy indywidualnej, jak i z parami, rodzinami czy grupami. Współcześnie coraz częściej integruje się ją także z wiedzą dotyczącą odporności psychicznej, samowspółczucia, regulacji emocji i dobrostanu psychicznego.
Psychoterapia pozytywna jako nurt integracyjny
Psychoterapia pozytywna jest uznawana za nurt integracyjny, ponieważ łączy elementy różnych podejść psychoterapeutycznych i nie ogranicza się do jednej teorii funkcjonowania człowieka. W swojej strukturze wykorzystuje zarówno myślenie psychodynamiczne, podejście humanistyczne, elementy terapii poznawczo-behawioralnej, jak i perspektywę systemową oraz międzykulturową. Ważnym założeniem tego nurtu jest przekonanie, że trudności psychiczne mają zwykle wielowymiarowy charakter – obejmują emocje, relacje, przekonania, ciało, historię życia i kontekst społeczny. Z tego powodu terapia nie skupia się wyłącznie na objawach, ale także na rozwoju zasobów, budowaniu równowagi życiowej i wzmacnianiu zdolności adaptacyjnych pacjenta. Integracyjny charakter psychoterapii pozytywnej sprawia, że może być ona elastycznie dostosowywana do potrzeb różnych osób i problemów psychicznych.
Perspektywa psychodynamiczna
W psychoterapii pozytywnej perspektywa psychodynamiczna służy rozumieniu, w jaki sposób doświadczenia z wczesnego dzieciństwa wpływają na późniejsze funkcjonowanie emocjonalne, relacyjne i tożsamościowe człowieka. Szczególne znaczenie ma tutaj pojęcie konfliktu podstawowego, który stanowi jedno z centralnych założeń teorii Peseschkiana.
Konflikt podstawowy rozumiany jest jako nieświadomy kompromis pomiędzy potrzebami emocjonalnymi dziecka, a warunkami stawianymi przez otoczenie. W pierwszych latach dziecko na ogół otrzymuje bezwarunkową miłość, a około trzeciego roku życia zaczyna się mu stawiać wymagania, które mogą zostać zinternalizowane jako warunek do możliwości zaspokojenia swoich potrzeb emocjonalnych (np. potrzeby zaspokojenia kontaktu, miłości, czy otrzymania zaufania).
Dziecko bardzo wcześnie uczy się, jakie zachowania prowadzą do uzyskania bliskości, akceptacji, bezpieczeństwa czy poczucia przynależności. Jeżeli doświadcza, że miłość i uznanie są związane z określonym sposobem zachowania, zaczyna budować nieświadome przekonanie warunkujące własną wartość. Przykładowo dziecko chwalone za „dociąganie”, wyniki lub efektywność, może nauczyć się, że „jeżeli będę niezawodny, będę kochany – wtedy uniknę odrzucenia lub zranienia”. Tego rodzaju kompromisy pomagają dziecku adaptować się do środowiska rodzinnego, jednak jednocześnie zaczynają organizować sposób przeżywania siebie i innych ludzi.
W teorii PPT konflikt podstawowy rozwija się na styku potencjalności podstawowych (potrzeb emocjonalnych) oraz potencjalności wtórnych (wymagań społecznych, które trzeba spełnić by te potrzeby emocjonalne zaspokoić). Jeżeli potrzeby emocjonalne dziecka zaczynają być zależne od spełniania określonych warunków społecznych, pojawia się konflikt podstawowy. W psychoterapii pozytywnej konflikt podstawowy rozumiany jest jako naturalny element procesu rozwoju i socjalizacji.
Problem pojawia się wtedy, gdy utrwalone kompromisy stają się nadmiernie sztywne i zaczynają ograniczać funkcjonowanie człowieka w dorosłym życiu. Osoba może nadal funkcjonować według dziecięcego przekonania, że musi stale zasługiwać na miłość, kontrolować siebie, spełniać oczekiwania innych lub unikać własnych potrzeb emocjonalnych. Aktualne objawy psychiczne są w PPT interpretowane jako przejaw napięcia pomiędzy aktualnym życiem człowieka a dawnymi wzorcami adaptacyjnymi. Lęk, perfekcjonizm, trudności relacyjne, chroniczne poczucie winy, nadmierna potrzeba kontroli czy trudność w budowaniu bliskości mogą być rozumiane jako konsekwencja konfliktów rozwijających się we wczesnych relacjach przywiązaniowych.
Perspektywa psychodynamiczna w PPT nie koncentruje się jednak wyłącznie na analizie deficytów czy patologii. Jej celem jest zrozumienie sensu objawu, odkrycie ukrytych mechanizmów organizujących funkcjonowanie psychiczne oraz zwiększenie świadomości pacjenta względem własnych wzorców emocjonalnych i relacyjnych, a następnie uelastycznieniu tych przekonań i zrozumieniu, że coś, co działało w dzieciństwie nie koniecznie znajduje zastosowanie w dorosłości (np. w dzieciństwie karano mnie ciszą, gdy moje osiągnięcia były słabe, ale teraz rozumiem, że mogę niedociągać, popełniać błędy, a i tak zasługuję na kontakt, zaufanie i bliskość).
Perspektywa systemowa
Psychoterapia pozytywna zakłada, że człowiek zawsze funkcjonuje w określonym systemie relacyjnym i kulturowym. Objawy psychiczne nie są analizowane wyłącznie jako indywidualny problem jednostki, ale również jako element szerszej dynamiki rodzinnej, społecznej i międzypokoleniowej. W tym ujęciu konflikt podstawowy rozwija się w konkretnym środowisku wychowawczym. To rodzina, relacje przywiązaniowe oraz obowiązujące normy społeczne określają, jakie zachowania są wzmacniane, a jakie prowadzą do odrzucenia, krytyki lub utraty bliskości.
Dziecko uczy się więc nie tylko regulowania własnych emocji, ale także określonego sposobu funkcjonowania w systemie relacyjnym. Perspektywa systemowa pozwala rozumieć objaw jako element pełniący określoną funkcję w rodzinie lub relacji. Objaw może stabilizować napięcia, odwracać uwagę od innych konfliktów, utrzymywać dotychczasowy układ relacyjny albo chronić rodzinę przed zmianą. Z tego względu terapia nie koncentruje się wyłącznie na pytaniu „co jest nie tak z pacjentem”, ale także na analizie kontekstu, w którym dane trudności się rozwijają i utrzymują.
W PPT istotne znaczenie mają również przekazy międzypokoleniowe. Wiele norm, wartości i sposobów regulowania emocji przekazywanych jest w rodzinie nieświadomie. Dotyczy to m.in. sposobu przeżywania bliskości, radzenia sobie z napięciem, wyrażania emocji, budowania autonomii czy reagowania na konflikt.
Perspektywa poznawczo-behawioralna
Wymiar poznawczo-behawioralny w psychoterapii pozytywnej odnosi się do sposobu myślenia, interpretowania rzeczywistości oraz utrwalonych wzorców zachowania. Konflikt podstawowy nie pozostaje jedynie nieświadomym doświadczeniem rozwojowym, ale znajduje odzwierciedlenie w aktualnych przekonaniach, reakcjach emocjonalnych i strategiach radzenia sobie. Nieświadome kompromisy powstające w dzieciństwie prowadzą do tworzenia określonych schematów poznawczo-behawioralnych (określone przekonania czyli myśli, związane są z danymi emocjami i reakcjami).
Osoba może rozwijać przekonania takie jak: „muszę być perfekcyjny, aby zasługiwać na akceptację”, „nie mogę okazywać słabości”, „moje potrzeby są mniej ważne od potrzeb innych” albo „świat jest miejscem niebezpiecznym”. Takie przekonania z pewnością mogą budzić lęk.
Schematy te wpływają następnie na sposób interpretowania relacji, emocji i codziennych sytuacji. W tym ujęciu objawy psychiczne rozumiane są jako efekt utrwalonych sposobów reagowania, które pierwotnie miały charakter adaptacyjny, jednak w późniejszym życiu zaczynają ograniczać elastyczność psychologiczną. Perfekcjonizm, unikanie konfliktów, nadmierna kontrola, podporządkowywanie się innym czy trudności z odpoczynkiem mogą być próbą utrzymania psychicznego bezpieczeństwa zgodnie z dawnymi warunkami uzyskiwania akceptacji. Psychoterapia pozytywna wykorzystuje w tym obszarze m.in. analizę przekonań, przeformułowanie poznawcze, kontrastowanie poznawcze, pracę nad sposobami komunikacji oraz rozwijanie bardziej elastycznych strategii reagowania. Kluczowe znaczenie ma jednak fakt, że zmiana zachowania nie odbywa się w oderwaniu od historii życia pacjenta, lecz poprzez zrozumienie funkcji, jaką dane schematy pełniły w jego rozwoju.
Perspektywa humanistyczna
Perspektywa humanistyczna stanowi fundament filozoficzny psychoterapii pozytywnej. Człowiek postrzegany jest jako osoba posiadająca zdolność do rozwoju, integracji wewnętrznej oraz odkrywania własnych potencjalności. Nawet objawy psychiczne i kryzysy życiowe mogą być rozumiane jako sygnał potrzeby zmiany, reorganizacji życia lub odzyskania kontaktu z zaniedbanymi obszarami własnej tożsamości oraz poszukiwaniem znaczenia i sensu.
W tym ujęciu terapia nie ogranicza się do redukcji cierpienia psychicznego. Jej celem jest również wspieranie rozwoju osobowości, większej autonomii, zdolności do budowania autentycznych relacji oraz bardziej świadomego kierowania sensem życia, rysowania własnych granic oraz rozumienia i wyrażania potrzeb życiowych.
Proces terapeutyczny ma prowadzić do zwiększenia świadomości własnych konfliktów, większej elastyczności psychicznej oraz odzyskiwania zdolności do budowania relacji i podejmowania decyzji w sposób bardziej autonomiczny, a mniej oparty na lęku i dawnych (dziecięcych) wzorcach adaptacyjnych.
